In onze praktijk krijgen we met regelmaat mensen met IBD, zoals de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa.
Deze mensen zijn vaak al onder behandeling in het ziekenhuis en lopen ertegenaan dat er vaak alleen maar met medicatie behandeld wordt.
Niet dat dit slecht is, want soms is medicatie echt wel nodig, zeker in een acute ontstekingsfase.
Maar in tijden van remissie, de kenmerkende rustige periodes van IBD, geven onze cliënten aan dat ze zich niet altijd geholpen voelen op gebied van voeding en leefstijl.
Sterker nog, er zijn soms MDL artsen die zonder blikken of blozen vertellen dat voeding 0 invloed heeft op het verloop van IBD klachten, en daarmee de deur dichtgooien voor het bespreken van een gezonde leefstijl.
Terwijl er in de medische richtlijnen een behoorlijk stuk gewijd is aan voeding en leefstijl.
Misschien ervaar jij, net als velen anderen dat je dieet je IBD symptomen beïnvloedt en zoek je daarom terecht naar echte voedingsstrategieën om je ziekte te beheersen.
Dus als jij wel geïnteresseerd bent in voeding en leefstijl bij IBD klachten, dan heb ik goed nieuws.
In dit artikel heb ik zowel de Nederlandse en Belgische medische richtlijnen, als ook de aanbevelingen van verschillende ziekenhuizen doorgenomen, en deze vergeleken met de laatste wetenschappelijke inzichten, zodat ik jou precies kan vertellen wat je moet eten bij IBD.
Dieet bij Colitis Ulcerosa en Ziekte van Crohn volgens de Nederlandse en Belgische Richtlijnen
Beide richtlijnen benadrukken dat voeding geen oorzaak is van IBD en het de ziekte niet kan genezen, of zoals een ziekenhuis in België mooi zegt, er bestaat geen specifiek “wonderdieet” voor IBD.
Maar voeding speelt volgens dezelfde richtlijnen wel een belangrijke rol in het behouden van een gezond gewicht, het versterken van het immuunsysteem en het bevorderen van herstel na opvlammingen/opstoten of operaties bij IBD patiënten.
Tijdens remissie wordt in Nederland de “Schijf van Vijf” aangeraden en in België de voedingsdriehoek.
Samengevat komt dit neer op:
- gevarieerd eten met verse groente en fruit
- volkorenproducten
- gezonde vetten en eiwitten
- voldoende drinken (1500 tot 2500 ml/dag)
- matigen met rood vlees, meer vis, ei, peulvruchten en noten
- gefermenteerde zuivel producten
Dit voedingsadvies vertoont sterke overeenkomsten met het mediterrane dieet.
Iets wat beide landen adviseren al gaat dit wil om een aangepaste versie waarbij minder rood vlees en geen alcohol wordt aangeraden.
Beide landen erkennen het risico op voedingstekorten, denk aan calcium, vitamine D, vitamine B2 en B12 en ijzer. Er wordt aangeraden om de inname van deze voedingsstoffen te verhogen.
En bij ondervoeding of ongewenst gewichtsverlies word een energie- en eiwitverrijkt dieet aangeraden. Eventueel kan beide ook met suppletie en wordt geadviseerd om dit met een diëtist te bespreken.
Als je bovenstaande leest, dan is het toch werkelijk een raadsel waarom sommige artsen de rol voeding bij chronische darmziekten negeren.
Andere aanbevelingen zijn goed kauwen, rustig eten en regelmatige lichaamsbeweging. En houdt rekening met persoonlijke intoleranties en of allergieën.
Voeding tijdens een opvlamming van IBD en bij andere complicaties
Tijdens een opvlamming wordt, volgens de medische richtlijnen, licht verteerbare voeding met fijne vezels aangeraden.
Grove vezels, rauwe groenten, noten en pinda’s moeten vermeden worden.
Bij diarree is voldoende drinken belangrijk, dit is meer dan de standaard aanbeveling van ongeveer 2 liter per dag. Eventueel kan je meer zout aan de voeding toevoegen.
Ook wordt extra vezelinname aangeraden om de ontlasting wat in te dikken en vanwege de ontstekingsremmende werking.
Tenzij er sprake is van vernauwingen.
Bij vernauwingen moeten vezelrijke voedingsmiddelen met harde stukjes en pitjes gemeden worden.
Bij stoma’s gelden ook extra adviezen.
Bij een Ileostoma (dunne darmstoma) wil je meer dan genoeg drinken om uitdroging te voorkomen en kan je meer zout nemen omdat je lichaam minder capaciteit heeft om zout op te nemen. Je wilt je eten goed kauwen en snij producten goed fijn tijdens het koken.
Heb je las van gasvorming, vermijd dan koolzuurhoudende dranken, en koolsoorten zoals ui en prei of knoflook en peulvruchten.
Bij een Colostoma (dikke darmstoma) wil je ook nog steeds voldoende drinken. En je mag extra vezels innemen, zo’n 30-40 gram per dag. Dit kan door bijvoorbeeld meer volkoren producten te eten net als aardappelen en groenten en fruit.
Ook zijn speciale interventies zoals EEN (Exclusive Enteral Nutrition) oftewel vloeibare voeding, al dan niet via een sonde ingebracht.
Ook CDED en UCED zijn bekend. Deze afkortingen staan voor Crohn’s Disease Exclusion Diet en Ulcerative Colitis Exclusion Diet. Later meer hierover.
| Nederland | België | |
| Algemene Principes | Schijf van Vijf, gezonde en gevarieerde voeding | Voedingsdriehoek, gezonde en gevarieerde voeding |
| Ziekte van Crohn – Inductie | EEN of CDED (aanvulling bij medicatie) | EEN erkend, minder sterke nadruk |
| Ziekte van Crohn – Remissie | Richtlijnen Goede Voeding, mediterrane dieet | Gezonde voeding, mediterrane dieet |
| Colitis Ulcerosa – Inductie | Geen specifiek dieet | Vezelarme voeding tijdens opstoot |
| Colitis Ulcerosa – Remissie | Richtlijnen Goede Voeding, mediterrane dieet | Gezonde voeding, mediterrane dieet |
| Vezelaanbevelingen | Voldoende vezels, wees voorzichtig bij vernauwingen | Vezelarm dieet tijdens opstoot, neem voldoende tijdens remissie |
| Probiotica | Mogelijk gunstig effect | Mogelijk gunstig effect bij colitis ulcerosa en pouchitis |
Wat kun je het beste eten bij een Darmontsteking volgens de laatste wetenschappelijke inzichten
De relatie tussen voeding en IBD is complex.
Ook de nieuwste wetenschappelijke inzichten kunnen nog altijd niet 1 specifiek dieet naar voren schuiven dat alle IBD-patiënten ten goede komt.
Aan de andere kant kan er ook niet worden geroepen dat voeding geen invloed heeft op IBD klachten. Sterker nog, onderzoeken met verschillende voedingsstrategieën bij IBD zijn in volle gang en er zijn interessante resultaten.
Zo wordt er gekeken naar het effect op calprotectine waardes, hoe goed deze diëten werken in vergelijking met medicatie, maar ook hoe makkelijk diëten te volgen zijn bijvoorbeeld.
Daarom eerst een opsomming van deze verschillende dieeten en wat je het beste kan eten bij IBD.
- EEN (Exclusieve Enteral Nutrition): Dit dieet is volledig vloeibaar. Gedurende 6-8 weken neem je alleen maar drinkvoeding of zelfs sondevoeding. Na deze strikte periode wordt er 1-2 weken de tijd genomen om weer een normaal en gezond voedingspatroon te bereiken.
- PEN Partial Enteral Nutrion): Is een dieet waarin gedeeltelijk met vloeibare voeding wordt gewerkt. Voor de rest kan normale vaste voeding gegeten worden.
- CDED (Crohn’s Disease Exclusion Diet): In dit dieet worden bepaalde voedingsmiddelen uitgesloten, denk aan onoplosbare vezels, alcohol, gluten, maar ook bewerkte voedingsproducten met allerlei toevoegingen. En er zijn een aantal “verplichte” onbewerkte voedingsproducten zoals groente en fruit.
Fase 1 bestaat uit het strikt volgen van het eliminatie dieet gedurende 6 weken.
In Fase 2 ga je in 6 weken langzaam de “verboden” producten opnieuw introduceren in je voedingspatroon.
In Fase 3 ga je op zoek naar een balans die langdurig als leefstijl volgehouden kan worden. - UCED (Ulcerative Colitis Elimination Diet): Dit is een laag-eiwit, laag-vet en een hoog vezel dieet.
Er zijn twee fasen, waarbij je de eerste 6 weken alle bewerkte producten, met toegevoegde suikers, en veel dierlijk vet vermijd, waarbij je eieren, gevogelte, yoghurt beperkt mag eten, en waarbij je ongelimiteerd onder andere groente, fruit, rijst en aardappelen mag eten.
In de tweede fase, idealiter wanneer je remissie bereikt hebt, kan je voedingsproducten weer herintroduceren. - Mediterraan Dieet: Dieet gebaseerd op de eetgewoonten in Zuid-Europese landen. Je eet overwegend plantaardig, veel groeten, fruit, peulvruchten, noten, olijfolie. Kip, eieren en regelmatig vis of zeevruchten hebben de voorkeur.
- SCD (Specifieke Koolhydraten Dieet): De inname van suikers en melksuikers (sucrose en lactose) wordt zeer beperkt, net als verschillende zetmeelproducten zoals aardappelen.
Recent onderzoek laat de relatie tussen voeding en IBD zien.
EEN is effectief bij het induceren van remissie bij kinderen met Crohn.
Partiële enterale voeding (PEN) lijkt potentieel te hebben als onderhoudstherapie bij Crohn.
De rol van vezels is complex; Over het algemeen wordt aangenomen dat een vezelrijk dieet gunstig is voor de algemene gezondheid en een belangrijke rol speelt in de ontwikkeling en het verloop van IBD. Maar tijdens opvlammingen kan een vezelarm dieet soms beter helpen.
CDED lijkt te helpen bij milde tot matige Crohn, en UCED bij mildere colitis ulcerosa.
Voeding beïnvloedt het darmmicrobioom; een westers dieet met veel suikers kan leiden tot dysbiose, terwijl groenten, fruit en vezels een positieve invloed hebben op onze darmflora. Gefermenteerde voeding en probiotica kunnen mogelijk ook helpen bij een gunstige verhouding van onze darmbacteriën.
| Voedingsinterventie | Ziekte van Crohn | Colitis Ulcerosa |
| EEN | Effectief, vooral bij kinderen | Onvoldoende bewijs |
| PEN | Mogelijk effectief | Onvoldoende bewijs |
| CDED | Mogelijk effectief bij milde tot matige ziekte | – |
| UCED | – | Mogelijk effectief bij milde ziekte |
| Vezelrijk Dieet | Mogelijk effectief | Algemeen aanbevolen tijdens remissie |
| Mediterraan Dieet | Mogelijk gunstig | Mogelijk gunstig |
| SCD | Mogelijk gunstig | Mogelijk gunstig |
| Probiotica | Onzeker effect | Mogelijk gunstig |
De uitdagingen van wetenschappelijk onderzoek
Als je nog nooit een medisch wetenschappelijk onderzoek hebt gelezen, wat logisch is wanneer het niet je werk is, dan is het goed om te weten dat ze vaak een zwart-wit benadering hebben.
Bijvoorbeeld door alleen medicatie te vergelijken met alleen een mediterraans dieet.
Nu is dit goed te verklaren waarom dit zo is, maar het brengt ook beperkingen met zich mee.
Zeker in een ziektebeeld wat verschillende oorzaken kan hebben, zoals erfelijkheid, leefstijl, voeding, stress, microbioom en nog meer.
Door alleen voeding te onderzoeken kan het zijn dat de resultaten anders uitpakken omdat de oorzaken bij sommige individuen een grotere rol speelden.
Natuurlijk kan je als onderzoeker mensen uitsluiten die bijvoorbeeld wel roken of op zoek gaan naar mensen die wel in een bepaald genetisch profiel passen (erfelijkheid), maar ja, gelden de resultaten dan ook voor de tegenovergestelde groep?
Op deze manier ga je altijd discussie houden.
De onderzochte groep is te klein, de gemiddelde leeftijd is te oud enz.
Als iets werkt voor 7 van de 10 onderzochte mensen, dan kan dat toeval zijn.
Het is veel interessanter en betrouwbaarder als iets werkt voor 7000 van de 10.000 mensen.
Ook al laten de resultaten zien dat 70% van de onderzochte mensen in remissie kwamen na het volgen van een bepaald dieet, je kan er bijna zeker van zijn dat de uiteindelijke conclusie is dat er meer onderzoek nodig is, vaak verwijzend naar zogenaamde meta-analyses.
Meta-analyses zijn onderzoeken die de resultaten van meerdere eerder gedane studies bundelen om een veel betrouwbaardere uitspraak te doen, want zo kan je soms een groep van duizenden of zelfs tienduizenden personen onderzoeken.
Echter zijn deze studies schaars, dit zou betekenen dat er nu al honderden kleinere studies gedaan moeten zijn allen met zo’n 50 proefpersonen, die allemaal 1 dieet hebben gevold en ook nog eens van goede kwaliteit zijn, om opgenomen te worden in zo’n meta-analyse.
Nu zeg ik overigens niet dat bovenstaande slecht is, sterker nog, het is heel goed, kwaliteit boven kwantiteit.
Helemaal in het begin van dit artikel schreef ik al dat er niet één wonderdieet is tegen IBD, en daar ben ik het ook nog steeds mee eens.
Er is alleen één MAAR.
Dat de wetenschap niet tot een sluitende conclusie kan komen wat voor alle mensen geldt, betekend niet dat jij en ik, één op één samen kunnen uitzoeken of jij tot die 70% hoort waarbij een bepaald dieet WEL helpt.
En als je tot de 30% behoort waarbij het niet werkt, wat is er dan WEL voor nodig?
Ander dieet? Probiotica? Minder stress? Onderzoek naar voedingstekorten? Stoppen met roken? In overleg met de arts toch wel medicatie?
Dit is dus ons werk als Orthomoleculair Diëtiste, en met deze vragen proberen we dagelijks mensen van hun buikklachten af te helpen.
Voeding als onderdeel van de behandeling van chronische darmontsteking
Personalized Nutrition, Personalized Diet, hippe engelse termen die je tegenwoordig veel tegenkomt welke in het Nederlands gewoon een persoonlijk voedingsplan betekenen.
Het mag nu wel duidelijk zijn dat voeding persoonlijk is. Zeker wanneer er zoveel andere leefstijl factoren een rol spelen zoals bij IBD.
En toch, hoe graag we alles uniek willen maken, de Nederlandse en Belgische richtlijnen voor voeding bij IBD zijn grotendeels gelijk, ze hanteren allebei grotendeels dezelfde spelregels.En zelfs die nieuwe diëten die nu volop onderzocht worden gebruiken veel van deze spelregels.
Laten we dit allemaal even op een rijtje zetten.
We beginnen even met de tegenovergestelde kant:
Er is geen één richtlijn of dieet die zegt:
- dat sterk bewerkte producten, snoep, frituur en andere troep goed voor je is
- dat slecht of onregelmatig slapen helpt bij IBD
- dat als een zoutzak op de bank blijven zitten goed is voor je darmen
- dat je gerust nog een extra pakje shag per dag mag roken
- dat stress of depressieve gevoelens totaal geen relatie hebben met IBD
Wat zeggen ze dan wel?
Volg in remissie de volgende richtlijnen:
- Gezonde en gevarieerde voeding, rijk aan groenten, fruit, vis, gezonde vetten en eiwitten, volkorenproducten, met beperking van rood en bewerkt vlees.
- Zorg dat je ten alle tijden voldoende drinkt
- Overweeg gefermenteerde zuivelproducten te gebruiken. (let wel op bij persoonlijke toleranties zoals lactose intolerantie of andere overgevoeligheden)
- Zorg voor voldoende inname van vezels.
En bij een opvlamming:
- Kies je voor gemakkelijk verteerbare voedingsmiddelen met fijne vezels.
- Vermijd je grove, vezelrijke voedingsmiddelen, noten, zaden en rauwe groenten.
- Consumeer je liever meerdere kleine, frequente maaltijden.
- Zorg je voor voldoende vocht- en elektrolyteninname, vooral bij diarree.
En waar moet je nog meer rekening mee houden?
Verminderde opname van voedingsstoffen of malabsorptie is een realistisch probleem bij IBD.
Mogelijke tekorten van calcium, vitamine D, vitamine B2 en B12 en ijzer kunnen aangevuld worden met suppletie. En ongewenst gewichtsverlies moet worden voorkomen.
Het risico op bloedarmoede door bloedingen in de darm is ook iets waar rekening mee gehouden moet worden.
Gaan we een stap verder dan zijn nieuwere exclusie diëten zoals Crohn’s Disease Exclusion Diet en Ulcerative Colitis Exclusion Diet veelbelovend om de staat van remissie te bereiken.
Deze diëten zijn vrij streng en er wordt aangeraden om dit niet alleen te doen.
Ook het volledig of gedeeltelijk nemen van speciale vloeibare voeding (EEN of PEN) lijkt effectief te zijn.
Overleg dit altijd met je arts en schakel een diëtiste in die ervaring heeft met IBD klachten.
Voedingsadviezen bij IBD moeten individueel afgestemd zijn, rekening houdend met symptomen, ziekte-ernst, medicatie en persoonlijke voorkeuren en leefstijl.
Gespecialiseerde diëtisten spelen hierin een cruciale rol.
Een multidisciplinaire aanpak met artsen, diëtisten en verpleegkundigen is essentieel voor de behandeling van IBD.
Het internet en social media is af en toe een oerwoud aan (hopelijk) goed bedoelde adviezen.
Terecht dat artsen en ziekenhuizen kritisch zijn op populistische uitspraken van foodbloggers en buurvrouwen die weer eens iets gelezen hebben in de libelle.
Maar dan mogen wij diëtisten ook vragen om kritisch te zijn op een aantal artsen die zeggen dat voeding geen invloed heeft op chronische darmontstekingen.
Gelukkig zijn dat er niet veel, en hebben wij in onze praktijk al regelmatig fijn samengewerkt met artsen en specialisten en mooie resultaten behaald.
Wist je dat we gebruik maken van uitgebreide ontlastingstesten om de achterliggende oorzaak van je darmklachten in kaart te brengen? Hierdoor kunnen we onze adviezen nog persoonlijker maken
Klik hier om vrijblijvend meer informatie op te vragen, we nemen dan zo snel mogelijk contact met je op om de opties te bespreken. (overigens is zo’n ontlastingsonderzoek optioneel, je kan ook zonder bij ons een afspraak maken)
